اگر در جدول کلمات متقاطع یا کتاب درسی به پرسش کاشف واکسن آبله برخورده‌اید، پاسخ کوتاه آن «جنر» است؛ یعنی ادوارد جنر، پزشک انگلیسی که در اواخر قرن هجدهم میلادی نخستین واکسن علمی تاریخ را معرفی کرد. اما داستان این کشف بسیار جذاب‌تر از یک کلمه چهار حرفی در جدول است. در این مقاله با تکیه بر منابعی مانند سازمان جهانی بهداشت، مرکز کنترل بیماری‌های آمریکا و دانشنامه بریتانیکا، زندگی جنر، آزمایش معروف او و تاثیر این کشف بر سلامت جهان را مرور می‌کنیم.
آبله چه بیماری‌ای بود؟
آبله یکی از کشنده‌ترین بیماری‌های عفونی تاریخ بشر بود که توسط ویروس واریولا ایجاد می‌شد. این بیماری با تب شدید، درد بدن و سپس جوش‌های چرکی روی پوست همراه بود و درصد قابل توجهی از مبتلایان جان خود را از دست می‌دادند. بسیاری از بازماندگان نیز با جای زخم‌های عمیق روی صورت یا حتی نابینایی زندگی می‌کردند. قرن‌ها مردم در سراسر جهان، از اروپا تا آسیا و آمریکا، در برابر همه‌گیری‌های آبله تقریبا بی‌دفاع بودند.
ادوارد جنر، کاشف واکسن آبله
ادوارد جنر در سال ۱۷۴۹ در شهر برکلی انگلستان به دنیا آمد. او پس از آموزش پزشکی، به عنوان پزشک روستایی در زادگاه خود مشغول به کار شد. جنر مانند بسیاری از مردم آن زمان شنیده بود که شیردوشان و کسانی که با گاوها سروکار دارند و به بیماری خفیفی به نام آبله گاوی مبتلا شده‌اند، معمولا دیگر به آبله انسانی دچار نمی‌شوند. این باور عامیانه ذهن کنجکاو او را به خود مشغول کرد و تصمیم گرفت آن را به شکل علمی بررسی کند.
آزمایش تاریخی سال ۱۷۹۶
در ماه مه ۱۷۹۶، جنر مقداری از مایع تاول آبله گاوی را از دست یک شیردوش به نام سارا نلمز برداشت و آن را به خراش کوچکی روی بازوی پسری هشت ساله به نام جیمز فیپس وارد کرد. پسر دچار علائم خفیفی شد و به سرعت بهبود یافت. چند هفته بعد، جنر او را در معرض ماده آبله انسانی قرار داد و فیپس به بیماری مبتلا نشد. این آزمایش، که امروز از نظر اخلاق پزشکی قابل قبول نیست، نشان داد که ابتلا به آبله گاوی می‌تواند در برابر آبله ایمنی ایجاد کند.
ریشه واژه واکسن
جالب است بدانید واژه واکسن نیز از همین ماجرا آمده است. کلمه لاتین vacca به معنای گاو است و آبله گاوی در لاتین vaccinia نامیده می‌شد. به همین روزگار نو دلیل روش جنر را واکسیناسیون نامیدند و بعدها لویی پاستور این نام را به احترام جنر برای همه روش‌های ایمن‌سازی به کار برد.
از کشف جنر تا ریشه‌کنی آبله
پس از انتشار نتایج کار جنر در سال ۱۷۹۸، واکسیناسیون به سرعت در اروپا و سپس در دیگر نقاط جهان گسترش یافت. با این حال، ریشه‌کن کردن کامل بیماری نزدیک به دو قرن طول کشید. سازمان جهانی بهداشت در سال ۱۹۶۷ برنامه گسترده‌ای برای ریشه‌کنی آبله آغاز کرد. آخرین مورد طبیعی بیماری در سال ۱۹۷۷ در سومالی ثبت شد و سرانجام در سال ۱۹۸۰ مجمع جهانی بهداشت رسما اعلام کرد که آبله از جهان ریشه‌کن شده است. آبله نخستین و تاکنون تنها بیماری انسانی است که به طور کامل ریشه‌کن شده است.
میراث ادوارد جنر
کار جنر پایه‌گذار دانش ایمنی‌شناسی مدرن شد. امروز واکسن‌ها از میلیون‌ها نفر در برابر بیماری‌هایی مانند فلج اطفال، سرخک و کزاز محافظت می‌کنند و همه آن‌ها به نوعی وامدار ایده ساده اما انقلابی جنر هستند. جنر تا پایان عمر در سال ۱۸۲۳ به ترویج واکسیناسیون ادامه داد و حتی گاهی بیماران فقیر را رایگان واکسینه می‌کرد. خانه او در برکلی امروز به موزه تبدیل شده است.
جمع‌بندی
پاسخ پرسش کاشف واکسن آبله، ادوارد جنر است؛ پزشکی که با مشاهده دقیق زندگی روستاییان و یک آزمایش جسورانه، مسیر پزشکی را برای همیشه تغییر داد. اگر این پرسش را در جدول دیده‌اید، اکنون نه تنها پاسخ آن را می‌دانید، بلکه با داستان یکی از مهم‌ترین کشفیات علمی تاریخ هم آشنا شده‌اید.
